Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rólu při sorabistiskim slědźenju.

Serbske kulturne pomniki:

Slědźenja k twarskemu serbskemu materialnemu namrěwstwu

Zarys problematiki

Systematiske zwěsćowanje, wopisowanje a wozjewjenje serbskich kulturnych pomnikow je hišće chětro młody zjaw dźěłoweho spektruma Serbskeho instituta.

Na spočatku ma so tu wotćišćeć posudk, kotryž je Trudla Malinkowa w swojim programatiskim diskusijnym přinošku w Rozhledźe 1998 pod nadpismom ›Problem: Serbske pomniki‹ wozjewiła.1 Hladajo na serbsku zaběru ze swójskim materielnym twarskim herbstwom konstatuje wona slepy blak. Malinkowa praji, zo njeje so pola Serbow w 19. lětstotku žane němskej situaciji wotpowědowace myslenje wo škiće pomnikow wuwiło. Jako konsekwenca faluje do dźensnišeho institucionalizowany serbski pomnikoškit. Zwonka muzealneho konteksta njeměješe materielne kulturne herbstwo za dźěło Maćicy Serbskeje žanu prioritu. A tež po 1945 njenastachu w běhu institucionalizacije serbskeje kultury žane wotpowědne struktury. Su-li ze serbskeje perspektiwy wažne twarjenja dźensa do zarjadniskich lisćinow za pomnikoškit zapisane, to »njejsu škitane dla swojeho wuznama za Serbow, ale dla jich powšitkowneje kulturnostawizniskeje hódnoty.«2 Malinkowa woznamjeni w swojim teksće slědowace twarjenja a wopomnišća jako so hodźace, zo by so tuta dołho wobstejaca strukturelna mjezera reprezentacije ze serbskeje perspektiwy wupjelnić hodźała: »na př. skutkowanišća a rowy wuznamnych wosobinow, městnosće wažnych serbskich podawkow, kamjentne tafle ze serbskim abo dwurěčnym hrónčkom na starych domach a šulach a poslednje serbske narowne pomniki na ewangelskich kěrchowach.«3 Wot lěta 2000 natwarjowaše Trudla Malinkowa při Serbskim instituće wuchadźejo z tutych přemyslowanjow serbski hornjołužiski pomnikowy inwentar, kotrehož wuslědki tutón přinošk dale deleka wobkedźbuje. Kaž je so hižo wuzběhnyło, mamy pak tež na tutym polu předchadźace přemyslowanja a dźěłowe wuslědki, na kotrež mj. dr. tohorunja Malinkowa pokaza. Wotpowědne přispomnjenja namakamy wosebje w jednotliwych přinoškach ›Serbskeho kulturneho leksikona‹ z lěta 2014, bjez toho pak, zo bychu so do wjetšeho, přesahowaceho dźěłoweho zwiska ›twarske herbstwo‹ stajeli. Skerje přinošowachu wšelacy slědźerjo w stawiznach sorabistiki a z druhich disciplinow k zakładej, kotryž so hakle w poslednich 25 lětach wobłuki přesahujo systematizuje.4

»Wot najstaršeho časa sem je so gymnazij w Budyšinje ...

wot serbskich młodźencow, kiž chcychu sebi wyšu zdźěłanosć a wučenosć dobyć, bóle hač žadyn druhi łužiski runy2 wustaw wopytował a běše stajnje ličba serbskich gymnaziastow pjaty abo šesty dźěl wšitkich ... kiž so na tutym gymnaziju za dalše studije přihotowachu ...«3

Často smy słyšeli a čitali – z časami tež nadal – zo njemějachu Serbja jako potłóčowany lud, wosebje za čas roboćanstwa, lědma móžnosće kubłanja. Šule wšak zarjadowachu so we Łužicy docyła hakle w 13. lětstotku. Štwórty Lateranski koncil lěta 1215 bě sej žadał załoženje tajkich při kapitulach, a hakle w 16. lětstotku nastawachu wone powšitkownje tež na cyrkwinskich wsach. Lěta 1538 namołwjachu Hornjołužiske stawy w policajskim porjedźe tudyše knjejstwa, nadarjenych hólcow swojich serbskich poddanow na šule słać. Skónčnje chcychu za přihot na studij bohosłowstwa zarjadować wosebitu serbsku šulu w něhdyšim klóštrje franciskanow w Lubiju.4 A to wosebje tež tohodla, zo bychu měli napřećo katolskej cyrkwi w tehdyšim dźělu čěskeho kralestwa dołhodobnu strategiju a wuspěch. Zwoprawdźenju projekta pak zadźěwa najprjedy epidemija móra a doskónčnje wulki woheń dnja 4. septembra 1570.

›KWESTIA KOBIECA 1550–2025‹

Z Muzejom za moderne wuměłstwo we Waršawje (Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, skrótka MSN) ma pólska stolica wot njedawna centralne městno za rozestajenje z načasnym wuměłstwom. Institucija bu drje hižo 2005 załožena a dźěłaše wjele lět w prowizoriskich rumnosćach, prjedy hač njepřećehnje 2024 do swojeho noweho twarjenja w centrumje města. Wot US-ameriskeho architekta Thomasa Phifera naćisnjeny nowotwar při Dróze Marszałkowskeje sadźa ze swojej redukowanej, swětła přepławjenej architekturu wědomje na zdźeržliwosć a wotewrjenosć. Z cyłkownej płoninu ně-hdźe 20.000 kwadratnych metrow skići dom rum za wustajeńcy, filmowe programy, performancey kaž tež zjawne debaty.

Pod nawodom wuměłstwoweje historikarki a kuratorki Joanny Mytkowskeje sćěhuje muzej programej, kotryž zwjazuje wuměłsku praksu z towaršnostnej refleksiju. Zběrka wopřija pólske kaž mjezynarodne wuměłske pozicije a kładźe wosebite ćežišćo na politisce angažowane, feministiske a eksperimentalne wuměłstwo. Nowotwar bu we Waršawje intensiwnje diskutowany: Mjeztym zo začuwaja někotři jón jako přestrózby, widźa druzy w jeho formalnej jasnosći wědomy napřećiwny model k symbolowym architekturam kaž je tole na přikład jenož někotre metry wot muzeja zdaleny stalinistiski twar Doma kultury a wědomosćow. Runje tuta napjatosć čini dom ke kmanemu městnu za wustajeńcy, kotrež traděrowane naratiwy do prašenja stajeja a nowe perspektiwy wotewrja.

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rolu při sorabistiskim slědźenju.

Wuwiće, ćežišća a potenciale sorabistiskeje literaturowědy

Spočatki sorabistiskeje literaturowědy

Wažnosć literatury – a tak tež serbskeje literatury – pokaza so na wjacorych runinach. Wona móže horiconty a cuze žiwjenske swěty zbližić, k přemyslowanju wo našim swójskim ›ja‹ pohnuwać a je formować, runočasnje pomhać druhich lěpje rozumić a najwšelakoriše začuća wubudźeć. Wyše toho wuchadźa z njeje paleta najwšelakorišich měnjenjow a nazhonjenjow. Literaturu móžemy zdobom jako wosebity dokument wužiwanja serbskeje rěče a jeje wuwića wobhladować, runje tak kaž wotbłyšćuje wona wšelke procesy tworjenja identity – skrótka, literatura je stajnje tež swědk a špihel wotpowědneho časa. Literarnej wědomosći přisteji z tym wažny nadawk tute a dalše zjawy zapopadnyć a wułožować. Zdobom zachowa so na tute wašnje bytostny dźěl kulturneho herbstwa, kotryž je za přichodne generacije widźomny a přistupny. W slědowacym přehledźe maja so rysować najwažniše wunoški sorabistiskeje literaturowědy, na kotrejž běchu mj. dr. slědźerjo a slědźerki Instituta za serbski ludospyt (ISL) / Serbskeho instituta (SI) wobdźěleni.

W swójskim nakładźe ENA wuda komponist Jan Pawoł Nagel (1934–1997) w lěće 1992 ze spěchowanjom Załožby za serbski lud swoju prěnju cejdejku z dwaceći wubranymi titulemi komorneje hudźby. Komponist přisłušeše w druhej połojcy 20. lětstotka ke kruhej produktiwnych serbskich wuměłcow a běše nimoměry popularny hudźbnik. Po politiskej změnje so prócowaše, hudźbu Serbow do europskeho konteksta zwjesć. Běše wusko ze swojej domiznu zwjazany, a tak maja jeho kompozicije zdobom jasny poćah ke kulturje Serbow.

Cejdejka je tohorunja hommage na spěwneho solista Pawoła Šołtu. Z nim běše komponist přez lětdźesatki w Serbskim ludowym ansamblu dźěłał. Tak předstaja so na zynkonošaku ›Pjeć chutnych spěwow‹ na teksty Uty Mauersberger ›Es fällt um mich der Wälderkranz‹, Pětra Malinka ›Nazyma/Herbst‹ (kotryž je přełožiła Elke Nagel), Kristiana Pecha ›Als der Komponist spielte‹, Rainera Maria Rilke ›Herbsttag‹ a Johannesa Bobrowskeho ›Letztes Boot‹. Na klawěrje přewodźa spěwarja Liana Bertók, kotraž je tohorunja mnohe lěta w SLA spomóžnje skutkowała.

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rolu při sorabistiskim slědźenju.

Serbski institut a pisomne dokumenty serbšćiny

Wot spočatkow wobstaća Serbskeho instituta (SI) hač do dźensnišeho su so rěčespytnicy – a nic jenož woni – na najwšelakoriše wašnje ze serbskorěčnymi dokumentami rozestajili. Přeslědźeli su při tym historiske ćišće a rukopisy runje tak kaž aktualne digitalne spisy.

Přez lětstotki běchu teksty (nimo ertneho traděrowanja) jenička móžnosć, informacije – a z tym kulturelnu wědu – posrědkować. Ze zwěčnjenjom rěče na papjerje pak je so zdobom cyły rjad linguistisce zajimawych elementow zwěčnił. Z tutych dźělčkow hodźi so z chwilemi starši staw rěče rekonstruować. Druhdy móže so tekst, je-li pochad njejasny, přez přirunanje z pozdźišim dialektalnym stawom zhruba geografisce přirjadować.

Serbski institut swěśi 2026 swój 75. jubileum. Pśi tej góźbje wózjawijomy w Rozhlaźe seriju z wuzwólonymi slěźaŕskimi śěžyšćami, ako su byli historiski wažne a graju zrazom źinsa bytostnu rolu pśi sorabistiskem slěźenju.

Serbski institut a wustne formy serbšćiny

Serbski institut (SI) w swójej źinsajšnej formje jo nastał 1992. Wón jo direktny naslědnik Instituta za serbski ludospyt (ISL), ako jo se załožył 1951 a swěśi stakim lětosa wósebny jubileum: Tśiběrtyl stolěśa dajo w Budyšynje (a wót 1992 teke w Chóśebuzu) institucionalizěrowane sorabistiske slěźenje. Lěto pó załoženju jo institucija wordowała pśirědowana Nimskej akademiji wědomnosćow w Barlinju. Prědny direktor jo był Pawoł Nowotny (1912–2010). Wót wšogo zachopjeńka jo se pódla stawizniskich a literarnohistoriskich, sociologiskich a ludowědnych slěźenjow etablěrowała rěcywědna źěłabnosć. To jo se wótbłyšćowało južo 1952 w prědnem zešywku wót instituta wudanego sorabistiskego casopisa Lětopis, kótaregož wudawarje su se pilnowali, aby zdobyli teke eksternych awtorow. Ako jaden ze słupow wědomnostnego rozestajanja ze serbšćinu jo se w SI skóro wukristalizěrowała zaběra ze spócetneju formu rěcy, rozmjej z wustnymi warietetnosćami. Prědny dialektologiski nastawk w Lětopisu jo z pjera wuznamnego pólskego slawista Zdzisława Stiebera, ako jo pokazał na zbytki Mužakojskego dialekta na pód-zajtšnem boku Nyse1.

Cejdejka wopřija 27 kěrlušow a pěsnjow w delnjoserbskej rěči. Koncepciju, zestajenje kaž tež redakciju přewza Marja Elikowska-Winklerowa.

CHRYSTA MEŠKANKOWA

Muzikaŕ, etnolog a twaŕc móstow serbskeje muzikoweje

tradicije. Portrej.

Macieja Rychłego zmakajom prědny raz wósobinski na tšašnje dešćowatem dnju. Hyšći pśed góźinu jo słyńco smaliło z njebja, a sy mógał dla teje górcoty lěbda wence wuźaržaś – a něnto jo njewjedro. Mokša wót dešća zastupijom do kulturnego centruma ›Zamek‹ w Poznanju a póznajom ned na schódach stojecego Macieja Rychłego. Zamjeniś jogo lěbda móžoš: Mimo swójeje markantneje frizury a carneje brody nosy teke wjeliku drjewjanu šwicałku pśi sebje. Do togo smej jano pisnje koresponděrowałej. Něnto jo na casu, se wósobinski póznaś. Du do jogo směra. Wón mě wita ze šyrokim smjejkotanim. Južo pó někotarych minutach se cujom, ako by se znałej južo wjele lět1.

Njewšedny žywjenjoběg wuměłca

Maciej Rychły jo se naroźił 27. awgusta 1957 a jo wjelebocna wósobina: muzikaŕ, psycholog, kulturny antropolog, komponist a multiinstrumentalist. Wón jo sobuzałožaŕ kwarteta Jorgi, za kótaryž komponěrujo a grajo na tradicionelnych pastyŕskich instrumentach. Wót lěta 1989 do 2004 jo źěłał w Centrumje za źiwadłowe praktiki ›Gardzienice‹.

2. dźěl: Jako cyrkwinski wučer w Hrodźišću

Lěćne słónco dnja 26. junija 1828 jasnje swěćeše. Ćežko rumpotaše wóz po Hrodźišćanskej horje k cyrkwi. Někotři wjesnjenjo so hižo za nowym wučerjom rozhladowachu, dźěći bosy za wozom běžachu. Skónčnje pozasta korejta před starym, małym šulskim domom. Arnošt Hatas wulěze a pomhaše swojej samodruhej žonje won. Mała Ernestina skoči za njej. Z chěže wustupi Měrćin Herzog a połoži swojemu wnučkej ruce na ramjeni. »Witaj do Hrodźišća, mój luby naslědniko! Je derje zo tu sy.« »Dźakuju so za witanje, luby dźědo. Tu je nětko naše městno.«

Zastupichu do domu a wočerstwichu so skrótka. Potom pokaza dźěd swojemu wnučkej dźewjeć wusko popisanych stron. »Tu sym wšitke nadawki cyrkwinskeho wučerja napisał. Zo dźěći wuwučuješ, je jenož najmjeńši dźěl twojich nadawkow. Hłownje maš cyrkwi słužić.« Arnošt so posměwkny: »Wězo, hraće na pišćelach a cyrkwinske spěwanje je najrjeńša słužba.« »Z tym pak njeje kónc. Maš tež zwony zwonić, knjeza fararja podpěrać při jeho hamtskich winowatosćach, cyrkej a hamtsku drastu fararja hladać, kěrchow wobstarać a cyrkwinske knihi wjesć, tež duplikaty!« Arnošt Hatas hłuboko zadychny. Měrćin Herzog rjekny jeho tróštujo: »Cyrkwinske knihi móžu hišće wjesć, doniž njejsy so zadźěłał.«

Lidova muzika z Chrástu je zapadočěska folklorna skupina, kotraž wěnuje so předewšěm ludowym spěwam z najwšelakorišich kónčinow Čěskeje. Nimo toho pak zhladuja hudźbnicy tohorunja z Plzeňskeho kraja přez Łužiske horiny do Němskeje a z tym wosebje do serbskeje Łužicy.

Nic jenož Załožba za serbski lud, ale tež Společnost přátel Lužice a sćelak RADIOERUIS tutón projekt w lěće 2018 spěchowachu. Lěto pozdźišo natočichu film ›Naše zvony pěkně zněji‹ (Naše zwony rjenje klinča), a to po motiwice koncertneho programa. Hudźbny cyłk Lidova muzika z Chrástu zwěsća, zo »wěnuje so jako jenička skupina w Čěskej serbskej folklorje«. Měni pak tež, zo je łužiskoserbska ludowa hudźba »přeco hišće zanjechany dźěl srjedźoeuropskeho kulturneho herbstwa«.

Wót českeje hymny k dolnoserbskemu ludowemu spiwoju

Stawizny českego spiwa ›Kde domov můj?‹ (Źo jo mója domownja) su fasciněrujuce a wusko zwězane z narodnym zbuźenim Čechow w 19. stolěśu. Spiw bu tak popularny, až su se jen naslědku wuzwólili ako hymnu čechosłowakskego stata. Ale teke Serbam jo se wjelgin spódobał a tak słuša źinsa w dolnoserbskem pśełožku k nejwěcej woblubowanym ludowym spiwam w Dolnej Łužycy.

Prědny kapitel: Fidlowačka

Štucka ›Kde domov můj?‹ jo była spócetnje arija w źiwadłowem graśu Fidlovačka wót Jozefa Kajetána Tyla. Muziku jo skomponěrował František Škroup, tekst jo napisał Tyl sam.

Tyl (* 1808 Kutná Hora, † 1856 Plzeň) jo był wuznamny česki dramatikaŕ a wažna wósoba českego narodnego gibanja. Jo był awtor někotarych romanow a krotkowulicowańkow. Głownje pak jo sławny za swóje jadnab 20 dramow. W rewoluciskem lěśe 1848 jo zachopił swóje politiske aktiwity ako cłonk awstriskego parlamenta we Wienje. Dokulaž jo se zasajźił za njewótwisnosć Čechow wót awstriskeje monarchije, su jogo marskali ako politiski njespušćobnego a wuzamknuli ze Stawowego źiwadła w Praze.

Štyri lět do wozjewjenja za tehdyše młodoserbske hibanje wuznamnych Haupt/Smolerjowych ›Pěsničkow‹1 – wosebje tež hladajo na žadany nowy, analogiski prawopis, z kotrymž zmóžnichu susodnym Słowjanam přistup k serbskemu pismowstwu – wozjewi dźewjatnaće lětny Jan Pětr Jordan wobšěrny přinošk wo Łužiskich Serbach w Praskim němskorěčnym časopisu ›Ost und West‹. Z tym je wón prěni »młodoserb« generacije narodneho wozrodźenja, kotryž publikowaše dlěše pojednanje wo swojim narodźe w němskich medijach.

Młody publicist bě drje jara sebjewědomy a energiski. Pochadźeše z Čěškec, prěnjeje wot poddanstwa swobodneje serbskeje wsy, kotruž wotkupichu wjesnjenjo lěta 1559 swojemu knježkej. Narodźi so tam 1818 do konfesionalnje měšaneje swójby – nan Mikławš bě ewangelski a z Baćonja pochadźaca mać Marja rodź. Šołćic bě katolska. Po wopyće wjesneje šule w Čornecach wopyta wón wot junija 1830 Budyski gymnazij, hdźež wuknješe lěto w samsnej rjadowni z Janom Arnoštom Smolerjom. Nazymu 1831 poda so do Prahi, zo by so na gymnaziju za pozdźiši studij bohosłowstwa přihotował. 1836 zapisa so na tamnišej uniwersiće za naspomnjeny studij. Spušćiwši lěće pozdźišo wotpohlad, skónči swój pobyt tam.

Něnto mamy w EU juž k styrźastemu razoju europske město kultury, pópšawem jo tak, až stej to wót lěta 2007 dalej dwě měsće abo samo tśi, kaž teke 2025. W Nimskej su taku cesć doněnta měli (wjacorny) Barliń 1988, Weimar 1999 a Essen 2010, w Słowjeńskej jano Maribor 2012.

Zawěsće jo kuždemu w Sakskej znate, až jo lětosa Chemnitz/Kamjenica stolica kultury (na zachopjeńku jo se pomjeniło »město kultury«, wót 1999 mamy »stolicu kultury«, to groni »głowne město kultury«). Móžomy tomu městoju taki titel jano žycyś, ale teke bźeze togo kuždy lubowaŕ wuměłstwa wě, až maju tam dwě napšawdu wurědnej zběrce wósebnje 20. lětstotka, to stej »Kunstsammlungen am Theaterplatz« a »Museum Gunzenhauser«!

Kamjenica ma pśisamem běrtyl miliona wobydlarjow, pśeśiwo tomu jo Nova Gorica ze swójimi 13 tysacami pšawe gnězdo, italska Gorizia, we słowjeńšćinje Gorica, ze 33 tysacami teke njejo rowno wjelikoměsto. Matej pak měsće swóje wósebnosći.

Na kóńcu drugeje swětoweje wójny jo Titove wójsko wobsajźiło Goricu (kaž teke Trieste). Wósebnje dla ameriskego śišća pak jo było město na kóńcu pśizamknjone italskemu statoju. Wokolny jugosłowjański (słowjeński) region jo był tak bźeze swójogo centruma, tak až jo w lěśe 1947 kněžaŕstwo wobzamknuło, teke dla politiskich motiwow, natwariś nowe město njepósrědnje na kšomje stareje Gorice, to jo był zachopjeńk Noveje Gorice. Tak jo se pón teke pówědało wó »źělonem měsće« Gorica/Nova Gorica, napšawdu jo był teke drotowy płot mjazy městoma až do lěta 2007, ako bu swětocnje wóttergany. Ale hynacej ako w Barlinju njejo był ten płot njepśepušćaty, rowno nawopak, wósebnje lokalne wobydlarje su měli z režimom małego granicnego wobchada (Kleiner Grenzverkehr) móžnosć prěkowanja granice bźez kuždeje zadory. Nova Gorica jo pótakem w cełem planowany nowotwaŕ, głowny architekt běšo Edvard Ravnikar, wuknik Jožeta Plečnika a Le Corbusier, to snaź móžomy pśirownaś z městoma Stalinstadt/Eisenhüttenstadt a Wórjejce (z góršeju architekturu).

Wo stawiznach twarjenja

Srjedź stareho města Wojerec nańdźeš historiske torhošćo z radnicu, póstowym stołpom a serbskej studnju. Na wuchodnym boku torhošća leži płonina, kotraž je w ludnosći jako »čorne torhošćo« znata. Njeje pak žane torhošćo, ale asfaltowane parkowanišćo. Tutón areal běše hač do 1945 wobtwarjeny, ale twarjenja su bomby w aprylu 1945 zničili. Dokelž njeje so tuta strona ženje znowa wobtwariła, widźiš dźensa z torhošća stary dom z markantnej fasadu a dwurěčnym napismom ›Wobydlerski centrum Piwarska hasa 1‹ na njej. Znajemy jón w Serbach jako załoženski dom Domowiny. 1912 měješe fasada slědowace napismo ›Gesellschaftshaus. Inh: Oskar Härtel.‹. Na starej pohladnicy spóznaješ na prawym boku lědma dodawk ›vormals C. A. Nicolai‹. Wokoło lěta 1880 wot přichodneho korčmarja Awgusta Nicolaja natwarjene impozantne twarjenje mjenowaše so hač do lěta 1902 Nikolajec restawracija. Potom kupi Oskar Härtel (serbsce: Hertel) dom a wjedźeše hosćenc pod mjenom ›Gesellschaftshaus‹ dale. W domje bu 13. oktobra 1912 a 9. februara 1913 Domowina załožena resp. dozałožena. Dom wužiwaše so wot lěta 1922 sem takle: gymnazij hač do 1959, wyšej šuli V a VI, pioněrski dom a wot 1990 sem zetkanišćo dźěći a młodostnych. Wot 1996 hač do 1999 běše prěni raz domicil znateje Kulturneje fabriki. Potom steješe dodźeržany dom lětdźesatk prózdny.